Lolita, e shkruar nga Vladimir Nabokov dhe botuar për herë të parë në 1955, është një nga romanet më të debatueshme dhe më të shkruara mjeshtërisht të shekullit të njëzetë. Libri rrëfen historinë e Humbert Humbert, një profesor letrash në moshë të mesme, i cili bie në një fiksim obsesiv ndaj një vajze dymbëdhjetëvjeçare me emrin Dolores Haze, të cilën ai e quan me përkëdheli Lolita.
Në sipërfaqe, Lolita është rrëfimi tronditës i një fiksimi dhe manipulimi. Por përtej subjektit të saj skandaloz, fshihet një kryevepër e gjuhës, ironisë dhe thellësisë psikologjike. Proza e Nabokovit është mahnitëse — lozonjare, poetike dhe jashtëzakonisht e saktë gjuhësisht. Ai e shndërron një histori që mund të kishte qenë thjesht imorale, në një reflektim kompleks mbi obsesionin, vetë-mashtrimin dhe natyrën shkatërruese të dëshirës.
Romani rrëfehet tërësisht nga këndvështrimi i Humbertit, gjë që e bën lexuesin njëkohësisht të mahnitur dhe të parehatshëm. Inteligjenca dhe elokuenca e tij shpesh fshehin mizorinë e veprimeve të tij. Nabokov e manipulon qëllimisht lexuesin, duke e detyruar të dyshojë në besueshmërinë e rrëfimtarit dhe të kuptojë se si gjuha mund të përdoret për të justifikuar të keqen. Ky rrëfim i pabesueshëm është një nga arritjet më të mëdha artistike të romanit.
Përtej historisë personale, Lolita mund të lexohet edhe si një kritikë ndaj kulturës amerikane të viteve ’50 — materializmit, sipërfaqshmërisë dhe obsesionit me rininë dhe bukurinë. Nabokov, një emigrant rus, e shikon Amerikën me një përzierje magjepsjeje dhe ironie, duke e paraqitur si një tokë autostradash, moteles dhe konfuzioni moral.
Megjithëse ka një subjekt të errët, Lolita nuk është një libër për dashurinë — është një libër për iluzionin e dashurisë, për mënyrën se si obsesioni mund të shkatërrojë pafajësinë dhe të korruptojë bukurinë. Përmes zërit poetik, por helmues të Humbertit, Nabokov eksploron mënyrën se si gjuha mund të tundojë, të shtrembërojë dhe në fund të zbulojë të vërtetën.
Kur u botua për herë të parë, Lolita shkaktoi shumë polemika dhe madje u ndalua në disa vende. Megjithatë, me kalimin e kohës u njoh si një kryevepër letrare — jo për shkak të subjektit të saj, por për mjeshtërinë e pakrahasueshme të Nabokovit, zotërimin e tij të gjuhës angleze (e cila nuk ishte gjuha e tij amtare), dhe aftësinë për të shndërruar një tmerr moral në bukuri artistike.
Sot, Lolita mbetet një roman thellësisht sfidues dhe nxitës për reflektim. Ai e detyron lexuesin të përballet me pyetje të pakëndshme rreth moralit, ndjeshmërisë dhe fuqisë së gjuhës. Lolita e Nabokovit nuk është shkruar për të qetësuar — por për të trazuar, për të provokuar dhe për të na kujtuar se arti mund të zbulojë qoshet më të errëta të shpirtit njerëzor.