At Zef Pllumi ishte nga ata njerëz që historia nuk arriti t’i thyejë. I arrestuar në vitin 1946, i ridënuar në
vitin 1967, ai mbajti mbi supe peshën e burgjeve dhe kampeve për më shumë se dy dekada. Por kur doli,
nuk foli me urrejtje. Nuk kërkoi hakmarrje. Zgjodhi të dëshmojë.
“Rrno vetëm me tregue” – nuk ishte thjesht titull libri. Ishte mision jete.
Nën rrobën e thjeshtë françeskane fshihej një intelektual i formuar në Kolegjin Françeskan të Shkodrës,
me mësues si Gjergj Fishta dhe Anton Harapi. Një njeri që njihte gjuhë të huaja, që punoi me revistën
Hylli i Dritës dhe që më pas pa me sytë e tij shkatërrimin e Kishës Katolike në vitin 1967.
Ai i mbijetoi burgjeve. Por nuk i mbijetoi për t’u bërë figurë tribunash.
Nuk e gjeje në debate politike. Nuk e gjeje në ekrane. E gjeje mes njerëzve. Mes të rinjve. Mes atyre që
kërkonin dije.
Pas vitit 1990, ai rifilloi meshtarinë dhe punën kulturore me të njëjtin përkushtim. Ribotoi veprat e
zhdukura të françeskanëve. Ringjalli “Hyllin e Dritës”. Shkroi libra që sot konsiderohen ndër dëshmitë
më të forta të periudhës së diktaturës.
Por ndoshta ajo që e përkufizon më shumë nuk është vuajtja, është kujtesa.
Pas 60 vitesh, ai mbante mend një gjest drejtësie që i ishte bërë në maturë, nga një njeri që nuk e kishte
takuar më kurrë. Sepse për të, mirënjohja ishte virtyt, jo formalitet.
At Zef Pllumi ishte nga ata njerëz që nuk kërkuan të jenë të mëdhenj, por u bënë të tillë.
Sepse qëndruan.
Sepse nuk u përkulën.
Sepse besuan.