Feja ka qenë gjithmonë një faktor i thellë shoqëror, shpirtëror dhe kulturor, që në shumë raste ka ndihmuar në ruajtjen e identitetit dhe kohezionit kombëtar.
Në periudha pushtimesh, ndalesash dhe përçarjesh, besimi ka shërbyer si strehë morale, si busull shpirtërore dhe si fije e padukshme që ka mbajtur bashkë komunitete të tëra. Në këtë kuptim, feja i ka dhënë shtetit vlera të qëndrueshme: disiplinë morale, solidaritet, respekt për sakrificën dhe një ndjesi të thellë përgjegjësie ndaj të mirës së përbashkët. Por ndikimi i fesë në shtet nuk ka qenë gjithmonë mbrojtës. Në momentin kur feja instrumentalizohet për përfitime politike, kur shndërrohet në mjet ndikimi, presioni ose polarizimi, atëherë ajo fillon të dëmtojë atributet themelore të shtetit: barazinë, neutralitetin, drejtësinë dhe funksionimin institucional.
Feja, e zhvendosur nga baza e saj shpirtërore në arenën e rivaliteteve të pushtetit, kthehet në burim përçarjeje, konkurrencash të dëmshme dhe ndikimesh që cenojnë autoritetin e ligjit. Shteti i fortë ndërtohet mbi parimin e distancës së shëndoshë ndërmjet besimit dhe pushtetit. Ai e respekton fenë si vlerë të popullit, por nuk lejon që ajo të përdoret për të dominuar mendimin publik apo për të manipuluar institucione. Në të kundërt, kur balanca humbet, shteti plurikonfesional pëson goditje, sepse feja – në vend që të jetë forca që mban bashkë – bëhet flamur për t’u valëvitur sipas interesit të individëve apo grupeve që kërkojnë ndikim. Prandaj roli i fesë në shtet duhet të jetë i qartë: të ushqejë moralin publik, të nxisë paqen shoqërore, të ruajë vlerat njerëzore dhe të kontribuojë në mirëkuptim. Por ajo nuk duhet të hyjë në logjikën e sundimit, të mos tjetërsohet në mjet përçarës, e as të përzihet në kompetencat që i takojnë vetëm shtetit.
Vetëm kështu ruhet harmonia ndërmjet besimit dhe ligjit, vetëm kështu forcohen atributet e shtetit, dhe vetëm kështu feja mbetet ajo që duhet të jetë: burim paqeje, jo shkak ndarjeje Feja, në vetvete, është një vlerë që i përket shpirtit të njeriut, por problemi fillon në momentin kur individë dhe grupe të caktuara e nxjerrin fenë nga tempulli dhe e futin në tregun e politikës. Pikërisht atëherë feja nga një burim paqeje shndërrohet në një instrument pushteti, në një mjet manipulimi dhe në një armë që godet themelet e shtetit.
Kur feja përdoret për vota, për ndikim, për poste, ose për të ndërtuar autoritet paralel ndaj institucioneve të shtetit, ajo nuk e mbron më kombin – përkundrazi, e minon sigurinë e tij. Disa “predikues” të kohëve të fundit, që fshihen pas petkut të moralit, veprojnë si aktorë politikë të maskuar, të cilët synojnë të zëvendësojnë ligjin me dogmën dhe shtetin me rrethin e tyre të ndikimit. Këta jo vetëm që e shtrembërojnë besimin, por krijojnë një terren ku fanatizmi, përçarja dhe frika zënë vend më shpejt se arsyeja dhe ligji.
Një shtet që lejon fenë të bëhet faktor presioni politik, humb sovranitetin moral. Neutraliteti i shtetit — cilësia e tij për të qenë i drejtë për të gjithë — zbehet nëse institucionet gjunjëzohen para priftit, imamit apo çdo autoriteti që pretendon të jetë më lart se ligji.
Kjo nuk është as demokraci, as liri besimi; kjo është kapje e shtetit përmes shenjtërimit të interesit personal. Në vend që feja të shërbejë si dritë ndërgjegjeje, ajo shpesh instrumentalizohet për të mbyllur gojët, për të mallkuar kundërshtarët dhe për të krijuar ndarje në shoqëri
. Ky është momenti kur besimi, i përdorur si dekor pushteti, e dëmton rëndë shtetin: i dobëson institucionet, i ngatërron kompetencat, krijon besime paralele dhe e zëvendëson ligjin me frikën morale
. Një komb i fortë nuk ndërtohet duke e përzier fenë me politikën. Kombi mbahet i fortë vetëm kur feja është e respektuar si vlerë personale, por nuk përdoret si mjet presioni publik. Po aq sa ekstremizmi fetar e shkatërron shtetin, edhe “shtetëzimi” i fesë krijon një moral të rremë ku pushteti maskohet me citate dhe ku korrupsioni shenjtërohet.
Feja duhet të jetë nder, jo levë. Duhet të mbajë moralin lart, jo institucionet në gjunjë. Nëse feja përdoret për të sunduar, atëherë edhe shteti, edhe shoqëria, edhe vetë besimi humbasin.